The Art Server

Op het raakpunt van kunst en dementie: werk van Bie Michels

Onze geest is als een stad met prachtige parken, rijkgevulde bibliotheken, restaurants en concertzalen, maar ook met slecht befaamde buurten, vunse steegjes en gevaarlijke kroegen. Sommige kunstenaars hebben een voorkeur voor deze oorden en gaan op verkenning in de donkerste en meest angstaanjagende krochten van hun brein.
Vaak heeft hun werk te maken met traumatiserende ervaringen, opgelopen in de jeugd, of zo wordt het toch meestal geduid. In andere gevallen is de oorsprong gelegen in een psychisch ziektebeeld, als psychose of schizofrenie. Het maken van kunst wordt dan een zoeken naar een uitweg, om innerlijke demonen en boze fluisterstemmen te bezweren. Zo'n kunstenaar is bv. Ward Van Grimbergen (zie het artikel over hem op theartserver.org). Meestal worden deze kunstenaars onder de noemer 'art brut' gebracht. Het Musée de l'art brut in Lausanne is geheel aan deze kunstvormen gewijd. 

In de tentoonstelling 'Schrammen' van Bie Michels is evenwel niet psychose of schizofrenie aan de orde, maar een psychische aandoening die veel meer slachtoffers maakt: dementie. Haar moeder voerde in de laatste jaren van haar leven een strijd tegen de geleidelijke geestelijke aftakeling die dementie teweegbrengt, een strijd die zij nooit helemaal verloor aangezien zij overleed eer de ziekte haar geheel had overmeesterd. Haar verzet werd jaar na jaar intenser en moeizamer, zoals duidelijk wordt uit de talloze aantekeningen en geheugensteuntjes die zij naliet. Voor haar dochter werden ze het uitgangspunt tot een artistieke interpretatie. 

De buitenstaander kan het aanvankelijk nog vrij goed volgen: het gaat om aankopen, ontmoetingen, tijdstippen waarop afspraken zouden doorgaan. In een later stadium komen daar ook schetsen bij van welk traject zij op straat zou moeten volgen, en uiteindelijk worden de aantekeningen steeds verwarder en wanhopiger, zoals af te lezen valt uit de vele pijlen die zij, als om ze in haar afstervend geheugen te griffen, ter ondersteuning onder haar woorden kraste. Het zijn vrij dramatische en pijnlijke documenten, maar ze laten tegelijk ook een grote levenswil zien, vasthoudendheid en moed. 

Bie Michels toont ons een hele reeks van deze papiertjes, die ze in min of meer chronologische orde heeft overgebracht op gipstabletten en met was bestreken. In de transparante waslaag heeft zij grafismen aangebracht, die ‘naakte’ leesbaarheid van de tekst versluieren en de kijker dus enigszins op afstand houden. De geritmeerde lijnen kunnen als een grafisch commentaar op de onderliggende tekst worden gezien, al laat hun gelijkvormigheid weinig interpretatie toe. Ze lijken allereerst een manier om de eenheid en continuïteit van de wasplaatjes te accentueren. Zelf stelt Bie Michels: “Het is een eerbetoon aan iemand die kunst maakte zonder dat ze het wist, die een gevecht leverde tegen de troebele terreinen in haar geest, om haar greep op de werkelijkheid te behouden.” 

    Bie 580-180p

Sterk verwant met deze reeks tabletten is een computermontage van door elkaar vloeiende e-mails. Waar die precies over gaan of van wie ze afkomstig zijn valt niet uit te maken, want de kijker krijgt er slechts vluchtige flarden van te zien, die meer verhullen dan blootgeven. Maar als vanzelf leg je een verband met de teksten van haar moeder, want ook hier worden een bepaalde stuurloosheid en verwarring gesuggereerd. Diverse teksten verschijnen over elkaar heen, zodat het lijkt te gaan om minstens twee auteurs, en wat de kijker ervan opvangt wijst in de richting van een wanhopige en hopeloze correspondentie. Wordt misschien de sluier gelicht als men heel aandachtig aan het lezen slaat en het filmpje meermaals bekijkt? Het is aan de kijker om dit uit te maken.

(De tentoonstelling ‘Schrammen’ had plaats in Fast Forward Gallery, april 2009)

Paul ILEGEMS

Categorie
Beeldende Kunst
Auteur
Paul ILEGEMS
Datum
17 september 2011

Deel via